Expeditie

1. Psychologie en Zelfsturing

In het vakgebied van de psychologie zijn tal van interessante aanknopingspunten te vinden die we kunnen gebruiken bij zelfsturing. Zo is er bijvoorbeeld het onderscheid tussen intrinsieke motivatie en extrinsieke reacties. Veel mensen zijn van nature gemotiveerd om hun werk met succes en plezier uit te voeren. Maar psychologen weten inmiddels dat wanneer hier extrinsiek op gereageerd wordt (door een collega of een manager of een toezichthouder), die intrinsieke motivatie kan veranderen. Toen een Amerikaanse bloedbank meer donoren wilde hebben, gingen ze een financiële vergoeding introduceren. Het resultaat was een daling van 23% van donoren, doordat vrijwillige liefdadigheid veranderde in een betaalde handeling.

In deze bijdrage gaan we de laatste inzichten uit de psychologie verbinden aan het fenomeen van zelfsturing. Hoe steekt de relatie tussen motivatie en (zelf)sturing precies in elkaar? En als mensen het doorgaans al lastig genoeg vinden om zichzelf enigszins te “sturen”, hoe werkt dit dan in hemelsnaam bij groepen?

2. Economie en Zelfsturing

Veel mensen ervaren dat de klassieke economie in sterke mate draait om geld, macht en vooral kortetermijnresultaten. Na de agrarische economie, de industriële economie en de kenniseconomie koersen we vanuit die perceptie nu af op de betekeniseconomie. Deze gaat uit van organisatievormen waarin niet alleen een klein groepje beter wordt, maar een veel groter collectief. In de betekeniseconomie ligt de focus dus niet meer op geld en winst, maar veel meer op maatschappelijke meerwaarde. Studie na studie laat zien dat mensen meer behoefte hebben aan zingeving en betekenisgeving in het werk. Mensen willen graag werken in economieën die het beste met de mensheid voor hebben. Meer dan de helft van de Nederlandse topbestuurders is er vandaag de dag dan ook van overtuigd dat “betekenis” de nieuwe aanjager van de economische ontwikkeling is.

Ligt hier niet een geweldige kans voor teams die op zoek zijn naar meer zelfsturendheid? Als onverschilligheid in de betekeniseconomie niet langer acceptabel is, hoe kan je dan werken aan verschilligheid in jouw eigen team? En welke concrete eerste stappen kun je daarin zetten?

3. Filosofie en Zelfsturing

Het begin van de wijsbegeerte is de verwondering. Vanuit dit filosofisch perspectief zijn zelfsturing aan de ene kant en bureaucratie aan de andere kant fascinerende fenomenen. Zoals we praten over zelfsturing gaat dit ogenschijnlijk over autonomie, minder opgelegde regels en meer vrijheid. En zoals we denken over bureaucratie gaat dat over macht, procedureel denken en rigiditeit. Maar autonomie in zelfsturende teams betekent nog niet dat er binnen het team geen macht bestaat, laat staan dat binnen de organisatie alle macht aan het team is toebedeeld. Daarnaast leert de praktijk dat al vrij snel door de leden van de zelfsturende teams regels gemaakt worden en op afspraken wordt gestuurd. Kortom, de bureaucratie is nooit weg geweest. Managers roepen om het hardst dat ze geen bureaucratie willen. Maar kennelijk heeft bureaucratie iets onvermijdelijks in zich. In die zin is het een “pharmakon”; gif en medicijn tegelijk. Het doel van de staat is vrijheid, zegt Spinoza. Zonder regels geen vrijheid.

In deze bijdrage gaan we filosofische inzichten vanuit praktijkervaringen rondom zelfsturing bekijken. Hoe kan het dat een toename van zelfsturing vanuit een behoefte aan autonomie blijkbaar gepaard gaat met een hang naar bureaucratie?

4. Biologie en Zelfsturing

Teams kunnen alleen floreren bij de gratie van onderlinge verschillen. Sterker nog: als het niet goed gaat, zorg dan voor meer verschillen, voor meer diversiteit. Evenals in de biologie is diversiteit in zelfsturende teams een succesfactor: hoe meer verschillen, hoe meer overlevingskans. Klinkt tegennatuurlijk, maar dat is het (letterlijk) niet. Wie heeft nooit eens verwonderd staan kijken bij een mierenhoop. Ogenschijnlijk een chaotisch tafereel. Niets is minder waar. De mierenhoop is strak georganiseerd. Met een koningin, werksters, voedselverzamelaars, soldaten en moedige, creatieve geesten; de verkenners die we eenzaam op de keukentafel zien lopen, gedurfd op zoek zijn naar nieuwe wegen om te blijven overleven. In het verlengde van de noodzaak tot diversiteit in een team is er ook een vanzelfsprekende onderlinge afhankelijkheid; de ander nodig hebben in wat je zelf niet kunt of wat de ander beter kan. En laat dát nou precies zijn wat zelfsturende teams als eerste moeten leren: onderlinge afhankelijkheid op die gebieden waar ze het gewenste resultaat niet alleen kunnen behalen.

In deze bijdrage gaan we de lessen uit de biologie toepassen op praktische kwesties binnen zelfsturende teams. Die lessen zijn namelijk veel sterker en overtuigender dan de eenvoudige bedenksels van mensen. Is het waar dat we processen over het algemeen ongehinderd hun gang moeten laten gaan? En dat veel menselijk ingrijpen (management!) de zaak er vaak niet beter op maakt? Of is zelfsturing vanuit een biologisch perspectief volkomen tegennatuurlijk?

5. Neurologie en Zelfsturing

Een mens heeft vier basisdrijfveren: we willen ergens bij horen, we hebben behoefte aan waardering, we hebben behoefte aan plezier en we hebben behoefte aan controle over de situatie. Deze vier drijfveren liggen diep verankerd in ons brein en op onbewust niveau zijn volwassenen voor driekwart van hun tijd hiermee bezig. Recent kwamen onderzoekers zelfs tot de verrassende ontdekking dat het gevoel uitgesloten te zijn dezelfde hersengebieden activeert als die wanneer je een hand op een te hete plaat legt. In feite is ons brein dus veel meer een sociaal brein dan een denkend brein. Vanuit het fenomeen zelfsturing is dit een bijzonder intrigerend inzicht. Immers, als het sociale aspect aanleiding geeft tot afleiding, dan is de aandacht het grootste deel van de tijd gericht op iets anders dan het behalen van teamdoelen.

In deze bijdrage gaan we in op de vraag welke implicaties bovenstaande inzichten hebben voor zelfsturing. Reguleert het sociale brein op onbewust niveau de zelfsturing en is zelfsturing vanuit de neurologie dus een vanzelfsprekendheid? Of maakt de behoefte aan controle zelfsturing in de kern onmogelijk?

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor de nieuwsbrief en blijf op de hoogte van het laatste nieuws.